طراحی برنامه آموزشی-درمانی کودکان اوتیسمی

    0
    94 views

    برنامه گروهی مرتبط با برنامه مدرسه کودک دارای مزایای مهمی برای خانواده، کودک و مدرسه است. این برنامه متشکل از هشت ویژگی اساسی می باشد، که در ادامه به آن ها اشاره شده است.

    ۱ – اندازه گروه

    برنامه گروهی متشکل از ۴ تا ۲۰ خانواده می باشد. گروهی که کمتر از ۴ خانواده باشد، احساس گروه بودن را ایجاد نمی کند و اگر بیش از ۲۰ خانواده باشد، امکان بحث پیرامون موضوعات خانواده را مشکل می سازد. از طرفی، توجه و دقت مشاور را در طی جلسات درمان و ملاقات های خانگی با اختلال مواجه می کند.

    ۲ – برنامه درسی دقیق

    برنامه با موضوعات کلی خانواده، آموزش و ارائه اطلاعات شروع می شود. سپس به برنامه های آموزش فردی پرداخته می شود. تعداد جلساتی که به برنامه درسی اختصاص داده می شود، باید منعطف باشد. در ادامه نگاهی مختصر به جلسات آموزشی-درمانی می اندازیم.

    • جلسه اول: یکی از مشاوران به عنوان نماینده، اهداف و ویژگی های برنامه را بیان کرده و خانواده ها و کودکان را به یکدیگر می کند. سپس، مشاوران به خانواده ها کمک می کنند تا تجربه های خویش را در قالب یک داستان واقعی برای گروه تعریف کنند.
    • جلسه دوم و سوم: مشاوران به والدین یاری می کنند تا الگوهای تعاملی والد-کودک مناسب را جایگزین الگوهای بی ثمر کنند.
    • جلسه چهارم و پنجم: مشاوران برنامه آموزش فردی مناسب با هر خانواده را طراحی می کنند.

    الف) نخست نیازهای آموزشی کودک مورد ارزیابی قرار می گیرد و رفتارها و مهارت هایی که باید تغییر پیدا کنند، شناسایی می شوند، از جمله این رفتارها می توان به افزایش پذیرش و کاهش کج خلقی ها اشاره نمود.

    ب) آموزش ها باید با برنامه مدرسه کودک هماهنگ باشند همانند مهارت سخن گفتن از مدرسه به خانه تعمیم یابد.

    • جلسه ششم و هفتم: این جلسات بر مفاهیم، قواعد و روندهای آموزشی پایه تاکید می کنند، همانند احتمال وقوع تقویت، شکل دهی رفتار و بالا بردن احتمال وقوع رفتار.
    • جلسه هشتم و نهم: مشاور با یاری والدین برنامه اولیه آموزش خانگی را طراحی، اجرا، ارزیابی و بازنگری می کنند، همانند برقراری تماس چشمی، نشستن، مشارکت یا همکاری در امور ساده.
    • جلسات دهم تا هفدهم: این جلسات به طرح ریزی، اجرا، ارزیابی و بازنگری برنامه های آموزشی پیشرفته تر اختصاص می یابد، همانند ایجاد مهارت پیشرفته تر، کار کردن بر رفتارهای پیچیده تر از قبیل، بازی، تقلید، صحبت کردن و مهارت های اجتماعی.
    • جلسه هجدهم: کار کردن بر تعامل های خانوادگی و مهارت های مورد نظر ادامه می یابد. همچنین آموزش مهارت های جدید و کنترل مواردی نظیر استرس، نیاز به حمایت، دریافت کمک، اصلاح برنامه آموزش فردی نیز از وظایف جلسه آخر است.

    ۳ – جلسه های هفتگی در ۹ جلسه اول

    در جلسه های اول، والدین به همدلی و حمایت گروهی پیاپی نیازمندند. سپس جلسات دهم تا هفدهم را می توان هر دو هفته یکبار برگزار کرد، اما جلسه های هفتگی همچنان برای حمایت از تغییرات و تحکیم مهارت های آموخته شده باید برگزار گردنند. از جلسه هجدهم فواصل جلسه ها بیشتر می شود، با این حال، در صورت نیاز و برای کنترل و مدیریت مشکلات کودک و یا ارائه اطلاعات جدید باید دوباره هفتگی برگزار شوند.

    ۴ – قرارداد کلی برنامه

    قراردادی میان خانواده ها و مشاوران منعقد کمی گردد و در آن وظایف دوسویه آن ها مشخص می شود. خانواده ها توافق می کنند که در همه جلسه های آموزشی-درمانی حضور یابند و مطالب مورد نیاز را مطالعه کنند و به جزوه های آموزشی و برنامه آموزشی مورد توافق نیز عمل کنند. همچنین، در صورت نیاز مشاور برای ملاقات با خانواده، در منزل بمانند. مشاوران نیز توافق می کنند که جلسات را راس ساعت و در روز معین شروع کنند و جزوه های آموزشی را نیز در اختیار خانواده ها قرار دهند. از طرفی، ملاقات های خانگی را برنامه ریزی کرده و به تماس های تلفنی و نامه های الکترونیکی والدین بر طبق برنامه زمان بندی شده پاسخ دهند. قرارداد فیمابین مشاوران و خانواده ها امضا می شود و هر کدام نسخه از آن را نزد خود نگه می داند. علاوه بر قرارداد کلی که در جلسات اول منعقد می شود، در طی برگزاری جلسات، قراردادهای هفتگی نیز عقد می گردد. این قراردادها برای اجرای برنامه هایی نظیر آموزش های خانگی، آموزش آداب توالت، نزدیک کردن والدین به یکدیگر مثلا صرف شام در رستوران و موارد دیگر منعقد می شود. جلسات درمانی که در آن ها قرارداد بسته می شود اثر بخشی بیشتری در مقایسه با جلساتی دارند که هیچ قراردادی در آن مدنظر قرار نمی گیرد. در هنگام عقد قرارداد درمانی، وظایف مشاور و خانواده کاملا مشخص می شود. از طرفی، جلساتی که بدون انعقاد قراردادهای درمانی برگزار می شوند، به سرعت فرصتی برای درددل یا شکوه کردن از زندگی و زمانه مبدل می شوند.

    ۵ – یک مشاور، یک خانواده

    در برنامه آموزشی که تعداد خانواده ها بسیار است، برای هر ۳ یا ۴ خانواده که کودکی با شرایط مشابه مثلا میزان توانایی یا ناتوانی، اهداف و برنامه های آموزشی دارند، یک مشاور در نظر گرفته می شود. در طول جلسات آموزشی-درمانی مشاور در کنار خانواده ها می نشیند و در زمان استراحت پیرامون مسائل مهم با هم بحث می کنند. در پایان هر جلسه، مشاوران و والدین برنامه های هفته بعد را تنظیم می کنند، به عنوان مثال، برنامه تماس های تلفنی، ملاقات های خانگی و موارد دیگر را مشخص می کنند و قرارداد هفتگی را تنظیم می کنند.

    ۶ – ملاقات های خانگی ویژه جلسات انتهایی

    مشاور و والدین موارد قرارداد را مرور می کنند و آن ها گزارش کاملی از فعالیت های خود به مشاور ارائه می دهند. در صورت امکان بهتر است که جلسات مشاوره ضبط شوند و مشاور و خانواده بتوانند سر فرصت نقاط قوت و ضعف آن را بررسی کنند. به مثال زیر دقت کنید.

    مشاور: “عالیه، اینقدر سریع به او پاداش دادید. آها شما فقط به خاطر ناله ها به او پاداش دادید! سپس، در صورت نیاز برنامه ها دوباره مورد بازنگری قرار می گیرند.”

    “خوب، تا هفته بعد فهرستی از ۱۰ مورد رفتار ساده برای گروه تهیه کنید. سپس، از گروه بخواهید که هر جلسه به مدت یک ساعت رفتار را در خانه تمرین کنند. اگر کودک فعالیت را به خوبی انجام داد او را در آغوش بگیرید و به او خوراکی دهید، اگر حاضر نشد مهارت را تمرین کند، به او بی توجهی کنید. خوب مطالبی که به شما گفتم یادداشت کنید و در روزی که با هم تنظیم می کنیم با من تماس بگیرید و بگویید که چه کار کرده اید.”

    ۷ – ارائه الگوی مشخص و مدون برای سازماندهی جلسات

    مشاوران خانواده در اجرای برنامه باید از چارچوب زیر تبعیت کنند:

    الف) نخست برنامه خانگی هفته پیش هر خانواده را مرور کنید. سپس، از خانواده ها بخواهید از اصول و مفاهیمی که آموخته اند، برای شرح برنامه هایشان استفاده کنند. به مثال زیر توجه کنید.

    گزارش والدین: هفته گذشته، مدت زمان تماس چشمی آنا را افزایش دادیم. ما دو بار در روز صبح و بعد از ظهر به مدت ۲۲ دقیقه با هم جلسه داشتیم. جلسات را در آشپزخانه برگزار کردیم. من موارد آموزشی را اجرا می کرد و بیل (پدر آنا) تعداد تماس های چشمی را بیش از ۴ ثانیه بود، محاسبه می کرد. من یک تکه خوراکی را نزدیک چشمان آنا می گرفتم و به او می گفتم که به من نگاه کن. اگر نگاهش ۴ ثانیه به طول می انجامید، می گفتم آفرین، به مامان نگاه کردی، سپس خوراکی را دهانش می گذاشتیم. ولی اگر نگاهش کمتر از ۴ ثانیه می شد، خوراکی را روی زمین می گذاشتم و به اون نگاه نمی کردم، سپس ۱۰ ثانیه صبر می کردم و دوباره کار را آغاز می کردم. روز بعد بیل با او کار می کرد و من اطلاعات را یادداشت می کردم، این هم نموداری است که رسم کردیم، اما تماس چشمی روز پنج شنبه پایین آمده است، فکر می کنم شاید او سیر شده باشد.

    در گروه های با بیش از ۶ خانواده، مشاور امکان بررسی دقیق برنامه های هر خانواده را ندارد، لذا آموزش مفاهیم به خانواده ها بسیار ارزشمند است، زیرا پس از مدتی هر خانواده می تواند کار خود را برای خانواده های دیگر توضیح دهد و بازخورد دریافت کند.

    ب) بخش اساسی کار مشاوران، آموزش مفاهیم و ارائه راهکارهای جدیدتر به والدین می باشد. مشاور می تواند از نوارهای آموزشی ویدیویی یا کتاب های آموزشی بهره گیرند.

    ج) مشاوران اصول اساسی یادگیری و تقویت را که برای همه خانواده ها مشترک می باشد در جلسات آموزشی گروهی آموزش می دهند. سپس، در آخر هر جلسه برطبق شرایط و ویژگی های هر خانواده اطلاعات جزئی تر ارائه می شود.

    د) مشاوران باید زمینه بحث را پیرامون مشکلات خانواده ها فراهم سازند، به عنوان مثال، مشکلاتی از قبیل ترس از فشار روانی بر همشیرها، پیشرفت اندک کودک، عدم افزایش میزان فراوانی صحبت کردن مفید، خستگی و عدم توافق والدین بر سر اجرای برنامه ها، همچنین، آن ها باید والدین را برای یافتن راه حل های جزئی یاری کنند، برای مثال، برای کاهش خستگی بهتر است فواصل آموزشی را برنامه ریزی کرد یا سفرهای کوتاه و تفریحی را برای همشیرها در نظر گرفت. از طرفی، خانواده ها برای اطمینان از مفید بودن یا نبودن عناصر آموزشی بهتر است که از چک لیست ها استفاده کنند. به مثال زیر دقت کنید.

    خانم الف: هنگامی که روز به آخر می رسد، واقعا احساس خستگی می کنم و تصور می کنم که آنقدرها هم برنامه مفید نبوده است.

    خانم ب: خوب، فکر می کنم شاید برنامه کاری ما برای شما هم مفید باشد. برای مثال، از ساعت ۵:۳۰ تا ۷ بعد از ظهرهای روزهای دوشنبه، پنج شنبه و جمعه به خودم استراحت می دهم، چرت می زنم، توی حیاط می نشینم و کتاب می خوانم، یا برای قدم زدن و یا دویدن به بیرون می روم. در این سه روز همسرم شام را آماده می کند و دو شب هم هیچ کس آشپزی نمی کند و غذای حاضری می خوریم.

    ه) سرانجام خانواده ها و مشاوران برنامه هفته بعد را تنظیم می کنند. این برنامه شامل، تلاش برای بهتر کردن یا اصلاح برنامه آموزشی است همانند استفاده از تقویت کننده های بیشتر، افزودن محرک های دیداری و یا ارائه پیشنهادهایی برای مرتفع ساختن خستگی، تنظیم تماس های تلفنی و ملاقات ها و در نهایت یادداشت برداری از کارهای انجام شده است.

    ۸ – معرفی کتاب ها و جزوه های آموزشی مناسب

    کازلوف بیان می کند که سی سال پیش هیچ منبع یا کتاب ارزشمندی برای خانواده های دارای کودک اوتیسمی وجود نداشت. در آن زمان، حتی برنامه های درسی ویژه برای این کودکان طراحی نشده بود و هر چه موجود بود تلاش ها و جزوه های کازلوف بود.

    معرفی کتاب های مفید به والدین می تواند راهگشای بسیاری از مشکلات آن ها باشد، مشکلاتی نظیر، نحوه برقراری تماس چشمی، آداب توالت کردن، لباس پوشیدن، بازی ها، صحبت کردن، انجام کارهای خانگی و نحوه ارتباط والدین با کودکان دارای نیازهای ویژه و موارد دیگر می باشد. یادآوری این نکته ارزشمند است که در بعضی از مواقع استفاده از کتاب های مفید همانند یک راهنما و مشاور برای والدین عمل می کند.

    پاسخ دادن